بيش از بيست برابر قيمت عادى و آن هم ناياب بود و به دست كسى نمىرسيد [ تاريخ غفارى موسوم به اندرزنامه ] . يكى از منابع تاريخى دربارهء اين قحطى ، مىنويسد : زمانى كه آدمخورى باب شد * هزار و دويست است و هشتاد و هشت مردم مسلمان مردار مسلمان تا يهود را مىخوردند . خانه‌هاى خود را ويران مىنمودند و چوب آن را مىفروختند تا خوردنى فراهم كنند . يك من تبريز نان را به نيم مثقال طلا مى - خريدند و معهذا ناياب بوده است [ فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، بخش سوم ، ص 1891 ] . » « 1 » حريق سارى بطوريكه هدايت در جلد نهم روضة الصفا آورده است : « در شب سه‌شنبه ، دوازدهم شهر شوال 1098 ، در سرايى آتشى افروختند . پس از ساعتى ، دامنهء اين آتش بالا گرفت ؛ خانه‌هاى بسيار و مساجد و كاروانسراها طعمهء آتش شد و جمعى كثير از پير و جوان جان سپردند . در آن شب ، در محلهء موسوم به درب خانه ، قريب به عمارات شاهى و دروازهء هزار جريب ، از پيران زنده‌دل و جوانان دلفريب ، هفتاد و دو تن در آتش سركش سوخته ، خاكستر شدند . » « 2 » گرانى و قحطى در آذربايجان در نامه‌اى كه به تاريخ 24 جمادى الثانى 1273 ، وزير خارجه به فرخ خان نوشته است ، از جمله چنين آمده است : « البته شنيده‌ايد ، اين اوقات ، در آذربايجان قحطى و گرانى اتفاق افتاده و خلق آنجا اين گرانى را حمل بر بىاهتمامى مقرب الخاقان قايم‌مقام كرده و به خانهء او آمده داد و فرياد كردند و شورش نموده بودند ؛ و مىدانيد از شورش و اجماع عوام ؛ وانگهى از قحطى و گرانى كه به جان آمده باشند چه طورها مىشود كه در اين حيص‌وبيص ، غارت مىكنند خانهء بيرونى او را . و اولياى دولت مىخواستند او را احضار نمايند قبل از عيد ، و كسى ديگر را مأمور فرمايند ، كه اين اتفاق افتاد و در حقيقت ، دخلى به نظم مملكت و بىاطاعتى و بىارادتى اهل آذربايجان ندارد بلكه غفلتا به ميان آمد . » « 3 » هدايت مىنويسد : « در سنهء 1288 هجرى قمرى ، قحطيى شد كه ياران فراموش كردند عشق . ميرزا حسين خان سپهسالار براى فقرا منازلى معين كرده سرپرستى آنها را به پدرم محول داشت و شنيدم علت گرانى هشتاد و هشت ، برف فوق العاده‌اى بود كه در نتيجه ، راه عراق ( اراك ) مسدود مىگردد ، و مرحوم حاج ملا على كنى گندم را خروار خروار ، مىفروخت تا خروار 64 تومان ، كه مال صغير است . » « 4 » قحطى اعتماد السلطنه ، ضمن وقايع ذى الحجهء 1302 ، مىنويسد : « ديروز كه شاه از شهر مراجعت به عشرت‌آباد مىفرمودند ، قريب هزار نفر

--> ( 1 ) . تاريخ اجتماعى كاشان ، پيشين . ص 264 . ( 2 ) . روضة الصفا ، پيشين . ج 9 ، ص 179 . ( 3 ) . مجموعهء اسناد و مدارك فرخ خان امين الدوله . قسمت اول ، پيشين ص 271 . ( 4 ) . خاطرات و خطرات ، پيشين . ص 4 - 3 ( به اختصار ) .